ISINILANG AKO NI MAMA PARA ILIGTAS ANG ATE KONG MAY LEUKEMIA, PERO NAMATAY SIYA SA ARAW NG KAPANGANAKAN KO. LIMANG TAON AKONG PINAGBAWALANG YAKAPIN, HANGGANG SA ISANG ARAW, MAY BABAENG NAG-ALOK SA AKIN NG KENDI—AT HINDI NA AKO NAKAUWI.
“Mama, puwede mo ba akong yakapin kahit isang beses lang?”
Iyon ang hiniling ko noong ikalimang kaarawan ko.
Pero sa halip na yakapin ako, itinapon ni Mama ang birthday cake ko sa sahig.
“Kung hindi ka lang nahuli ng isang araw sa pagsilang, buhay pa sana ang ate mo!”
Kinabukasan, may isang babaeng nag-alok sa akin ng kendi sa labas ng paaralan.
Sumama ako sa kaniya.
Dahil naisip ko, baka kapag dinalhan ko si Mama ng matamis na kendi, hindi na siya malulungkot.
Hindi ko alam na iyon na pala ang simula ng pinakamasakit na araw sa buhay naming lahat.
Ang pangalan ko ay Mikaela Santos, pero Mika ang tawag sa akin.
Limang taong gulang ako at nakatira kami sa Quezon City.
May ate akong si Angela.
Hindi ko pa siya nakikita nang personal dahil namatay siya noong araw na ipinanganak ako.
Sabi ni Papa, pitong taong gulang si Ate Angela nang mawala siya dahil sa leukemia.
Matagal siyang nagkasakit. Maraming beses siyang naospital at sumailalim sa iba’t ibang gamutan.
Nang sabihin ng doktor na maaaring makatulong ang stem cells mula sa dugo ng pusod ng isang bagong silang na kapatid, nagpasya sina Mama at Papa na magkaroon ng isa pang anak.
Ako iyon.
Pero bago pa man ako maisilang, lumala ang kalagayan ni Ate.
At sa araw na dumating ako sa mundo, tuluyan na siyang nawala.
Simula noon, naging kasalanan ko ang lahat sa paningin ni Mama.
Kuwento ng matandang yaya namin, noong sanggol pa ako, minsang nawalan ng kontrol si Mama sa sobrang pagdadalamhati. Lumapit siya sa kuna ko at muntik akong saktan.
Lumuhod daw si Papa at nakiusap na huwag niya akong galawin.
Doon nagsimula ang buhay kong puno ng mga bawal.
Tatlo ang pinakamahalagang tuntunin sa bahay namin.
Bawal akong magsuot ng damit na may bulaklak. Bawal akong kumain ng karne. At higit sa lahat, bawal akong magpayakap.
Paborito raw kasi ni Ate Angela ang mga floral dress.
Dahil sa sakit niya, maraming pagkaing hindi niya nakain, kabilang ang mga pagkaing may karne.
At namatay siya habang yakap ni Mama.
Kaya tuwing susubukan kong lumapit, itinutulak ako ni Mama palayo.
“Lumayo ka. Ayokong may humahawak sa akin.”
Minsan, tinanong ko si Papa kung bakit hindi ako puwedeng yakapin.
Matagal niya akong tinitigan bago sumagot.
“Anak, masyado pang nasasaktan ang Mama mo.”
“Pero Papa, masakit din po ba kapag niyakap ako?”
Hindi siya nakasagot.
Noong ikalimang kaarawan ko, bumili si Papa ng maliit na chocolate cake.
May limang kandila iyon at nakasulat ang pangalan ko sa ibabaw.
Sobrang saya ko.
Unang beses kong magkaroon ng birthday cake.
“Anak, humiling ka muna bago hipan ang kandila,” sabi ni Papa.
Pumikit ako.
Hindi ako humiling ng laruan.
Hindi rin ako humiling ng bagong damit.
Isa lang ang gusto ko.
“Sana yakapin ako ni Mama kahit isang beses lang.”
Hindi ko sinasadyang masabi iyon nang malakas.
Biglang tumahimik ang buong sala.

Pagmulat ko, nakita kong nanginginig ang mga kamay ni Mama.
“MAY KARAPATAN KA PANG HUMILING NG GANIYAN?!”
Hinampas niya ang mesa.
Nahulog ang cake at nagkalat ang tsokolate sa sahig.
“Ang ate mo, namatay sa mga bisig ko! Gusto mo bang ipaalala sa akin ang araw na iyon?!”
Umiiyak siya habang sumisigaw.
“Bakit hindi ka ipinanganak nang mas maaga? Kung mas maaga ka lang dumating, baka buhay pa si Angela!”
Hinawakan siya ni Papa at dinala sa kuwarto.
Naiwan akong nakatayo sa sala.
Pinagmasdan ko ang sirang cake.
Dahan-dahan akong lumuhod at pinulot ang maliit na kandilang hindi pa nauubos.
Hindi ko na iyon hinipan.
Akala ko kasi, kapag hindi ko tinapos ang birthday wish ko, baka hindi na magalit si Mama.
Kinabukasan, nakalimutan akong sunduin ni Papa sa kindergarten.
Isa-isa nang umalis ang mga kaklase ko.
Nakatayo ako malapit sa gate habang hawak ang maliit kong bag.
Doon lumapit ang isang babaeng hindi ko kilala.
“Naku, hija, bakit mag-isa ka rito?”
“Hindi pa po dumarating si Papa.”
Ngumiti siya.
“May masasarap akong kendi. Gusto mo?”
Napatingin ako sa maliit na supot sa kamay niya.
Hindi pa ako nakakatikim ng isang buong kendi.
Kapag may handaan sa bahay, hindi ako pinapayagang kumuha.
Minsan, noong Pasko, may nahulog na maliit na piraso ng kendi mula sa kamay ng pinsan ko.
Palihim ko iyong tinikman.
Napakatamis.
Kaya nang marinig kong may kendi ang babae, agad kong naisip si Mama.
Baka matuwa siya kapag dinalhan ko.
“Puwede po bang dalawa? Para may isa rin si Mama?”
Saglit na natigilan ang babae.
Pagkatapos ay ngumiti siya.
“Oo naman. Marami pa akong kendi sa sasakyan.”
Hinawakan niya ang kamay ko at mabilis kaming naglakad.
Dahil hindi ako makasabay, bigla niya akong binuhat.
Nagulat ako.
Mainit pala ang pakiramdam kapag may yumayakap sa iyo.
Napakapit ako sa balikat niya.
“Ang gaan mo naman, hija,” sabi niya.
Hindi ko sinabi na madalas akong magutom.
Hindi ko rin sinabi na iyon ang unang pagkakataong may bumuhat sa akin nang ganoon sa matagal na panahon.
Pagdating namin sa isang nakaparadang van, nakita ko ang dalawang lalaking nakaupo sa unahan.
Pareho silang nakatingin sa akin.
Bigla akong kinabahan.
“Aling, uuwi na lang po ako.”
“Huwag kang makulit. Sumakay ka na.”
“Hindi na po. Isang kendi lang naman po ang kailangan ko.”
Bumitiw ako sa kamay niya.
At tumakbo.
Tumakbo ako nang tumakbo hanggang sa makarating sa isang makitid na eskinita.
Hindi ko na alam kung nasaan ako.
Nanginginig ang mga tuhod ko.
Pagkaraan ng ilang minuto, nakakita ako ng maliit na tindahang may lumang teleponong maaaring gamitin sa pagtawag.
Lumapit ako at nakiusap sa tindera.
“Ate, puwede po bang tumawag kay Mama?”
Tinulungan niya ako.
Kabisado ko ang numero ni Mama dahil paulit-ulit itong ipinasaulo sa amin sa paaralan.
Pero nang marinig ko ang pag-ring, nagdalawang-isip ako.
Alam kong sa ganitong oras, nasa kuwarto siya ni Ate Angela.
Ayaw niyang ginagambala siya roon.
Noong nakaraang taon, nagkaroon ako ng mataas na lagnat.
Halos hindi na ako makatayo.
Kumatok ako sa kuwarto ni Ate.
“Mama, masama po ang pakiramdam ko.”
Binuksan niya ang pinto.
“Hindi mo ba alam na bawal mo akong istorbohin dito?!”
Pagkatapos, isinara niya iyon.
Mula noon, hindi na ako kumatok.
Pero ngayon, natatakot talaga ako.
Kaya nang sagutin ni Mama ang telepono, agad akong nagsalita.
“Mama, ako po si Mika—”
Biglang may humawak sa buhok ko mula sa likuran.
“Ayan ka pala, batang makulit ka!”
Ang babaeng may kendi.
Sinubukan kong kumawala.
“Bitawan n’yo po ako! Gusto ko na pong umuwi!”
Hinila niya ako palayo sa telepono.
Narinig ko ang galit na boses ni Mama mula sa kabilang linya.
“MIKA! ANO NA NAMAN ANG GINAGAWA MO?!”
“Mama, tulungan mo po ako!”
Pero mas lalo lamang siyang nagalit.
“Ilang beses ko bang sasabihin na huwag mo akong istorbohin habang kausap ko ang ate mo?!”
“Mama, may babaeng—”
“Kung manggugulo ka lang din, sana hindi ka na lang ipinanganak!”
Napahinto ako.
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit.
Ang paghila sa akin ng babae.
O ang sinabi ni Mama.
“Mama…”
Iyon na lang ang nasabi ko.
Biglang may narinig akong malakas na busina.
Isang sasakyan ang paparating mula sa kanto.
May sumigaw.
Kasunod noon ang matinis na tunog ng preno.
At sa isang iglap, nawala ang lahat ng ingay.
Hindi ko alam kung gaano katagal ang lumipas.
Nang muli kong imulat ang mga mata ko, hindi na sumasakit ang katawan ko.
Wala na rin ang babaeng may kendi.
Nasa itaas ako ng kalsada.
Parang lumulutang.
Sa ibaba, may mga taong nagkakagulo.
May ambulansiya.
May mga pulis.
At may isang maliit na batang nakahiga sa kalsada.
Suot niya ang dilaw kong uniporme.
Hawak pa rin niya ang isang kendi.
Ako iyon.
Sinubukan kong bumaba.
Pero hindi ako makalapit.
“Mika…”
Parang may mahinang boses na tumawag sa akin.
Pagkatapos, bigla akong hinila ng kung anong puwersa palayo sa kalsada.
At nang tumigil ako, nasa loob na ako ng bahay namin.
Nasa kuwarto ni Ate Angela si Mama.
Yakap niya ang litrato ni Ate.
“Angela, anak, ang ganda-ganda mo talaga…”
Hinaplos niya ang mukha ni Ate sa larawan.
Napansin kong nakasuot si Ate ng damit na may bulaklak.
Katulad ng damit na matagal ko nang gustong isuot.
Lumapit ako kay Mama.
Gusto kong sabihin na hindi na ako natatakot.
Gusto kong sabihin na hindi na niya kailangang magalit.
Pero nang iabot ko ang kamay ko, naalala ko ang pinakamahalagang tuntunin sa bahay.
Bawal akong yumakap.
Kaya tumigil ako.
Doon bumukas ang pinto.
Pumasok si Papa, hawak ang kaniyang cellphone.
“Lorna,” sabi niya, “may tumawag mula sa paaralan ni Mika.”
Hindi lumingon si Mama.
“Kung tungkol na naman sa kalokohan ng batang iyon, ayokong marinig.”
Namumutla si Papa.
“Hindi kalokohan, Lorna. Nawawala si Mika.”
Sa unang pagkakataon, ibinaba ni Mama ang litrato ni Ate.
Pero ang sumunod niyang sinabi ang tuluyang dumurog sa puso ko.
“Kung talagang nawala na siya, baka sa wakas matahimik na ang bahay na ito.”
At eksaktong sandaling iyon, muling tumunog ang cellphone ni Papa.
Sa kabilang linya, may lalaking nagsalita.
“Sir… kailangan po ninyong pumunta agad sa ospital. May batang dinala rito mula sa isang aksidente. Ang pangalan sa school ID niya ay Mikaela Santos.”
BAHAGI 2 — WEBSITE
Nabitawan ni Papa ang kaniyang cellphone.
Bumagsak iyon sa sahig, pero naririnig pa rin namin ang boses ng lalaki mula sa kabilang linya.
“Sir? Nariyan pa po ba kayo?”
Nakatitig lang si Papa sa telepono.
Parang biglang nawala ang lahat ng lakas sa katawan niya.
“Anong aksidente?” halos pabulong niyang tanong.
“May nangyaring insidente sa isang kalsada malapit sa Commonwealth Avenue. May mga testigo pong nagsabing hinahabol ang bata ng isang babae. Dinala po siya sa emergency department.”
Napahawak si Papa sa dibdib.
“Buhay ba ang anak ko?”
Ilang segundo ang lumipas bago sumagot ang lalaki.
“Mas mabuti pong pumunta na kayo rito, sir.”
Hindi ko na kailangang marinig ang kasunod.
Alam ko na.
Nakita ko na ang maliit kong katawan sa kalsada.
Pero si Papa, hindi pa niya alam.
At si Mama, nakatayo lang sa tabi ng kama ni Ate Angela.
“Baka naman ibang bata iyon,” sabi niya.
“Lorna, si Mika ang pangalan sa ID!”
“Maraming batang Mika ang pangalan!”
“MIKAELA SANTOS!” sigaw ni Papa. “Pangalan ng anak natin!”
Biglang natahimik si Mama.
Anak natin.
Matagal ko nang hindi naririnig na tawagin niya akong ganoon.
Sumakay sila sa kotse.
Sumunod ako, kahit hindi ko alam kung paano.
Nakaupo ako sa likod, sa lugar kung saan ako karaniwang umuupo kapag may lakad kaming pamilya.
Mabilis magmaneho si Papa.
Paulit-ulit niyang tinatawagan ang ospital.
Si Mama naman ay nakatitig sa bintana.
“Sigurado akong nagtatampo lang ang batang iyon,” bulong niya. “Kahapon kasi nasira ang cake niya.”
Hindi sumagot si Papa.
“Baka gusto lang niyang magpapansin.”
Biglang huminto ang sasakyan sa pulang ilaw.
Napatingin si Papa kay Mama.
“Lorna, limang taong gulang ang anak natin. Hindi siya basta mawawala para magpapansin.”
Napakagat-labi si Mama.
“Bakit parang kasalanan ko na naman?”
“Wala akong sinabing kasalanan mo.”
“Pero iyan ang iniisip mo!”
Nakita kong mahigpit na hinawakan ni Papa ang manibela.
“Ang iniisip ko ngayon, sana buhay pa ang anak natin.”
Tahimik akong nakaupo sa likod.
Gusto kong sabihin kay Papa na huwag na siyang magmadali.
Hindi na niya ako maaabutan.
Pero hindi niya ako naririnig.
Pagdating namin sa ospital, may pulis na naghihintay.
Kasama niya ang isang doktor.
“Mr. and Mrs. Santos?”
Tumango si Papa.
“Ako po ang ama ni Mikaela.”
Tumingin ang doktor sa kanila.
“Ginawa po ng medical team ang lahat ng maaari naming gawin.”
Nakita kong bahagyang umiling si Papa.
Parang ayaw niyang marinig ang kasunod.
“I’m very sorry. Hindi na po namin nailigtas ang inyong anak.”
Biglang napaupo si Papa.
Tinakpan niya ang mukha niya.
At umiyak.
Hindi ko pa kailanman nakitang umiyak si Papa nang ganoon.
Si Mama naman ay nakatayo lang.
Hindi siya kumikilos.
“Hindi,” sabi niya.
Walang sumagot.
“Hindi puwede.”
Lumapit siya sa doktor.
“Limang taong gulang lang ang anak ko.”
Napatingin ako sa kaniya.
Anak ko.
Sinabi niya iyon.
“Dok, tingnan ninyo ulit. Baka nagkamali kayo.”
Maingat na nagpaliwanag ang doktor.
Pero hindi na nakikinig si Mama.
“Hindi puwedeng dalawang anak ko ang mawala!”
Nagsimula siyang manginig.
Hinawakan siya ni Papa, pero itinulak niya ito.
“Gusto kong makita si Mika!”
Dinala sila sa isang tahimik na silid.
Nakahiga roon ang maliit kong katawan.
Malinis na ang mukha ko.
Maayos na rin ang buhok ko.
Pero hindi na ako gumagalaw.
Lumapit si Mama.
Dahan-dahan niyang hinawakan ang kamay ko.
“Mika?”
Hindi ako sumagot.
“Mika, anak…”
Naramdaman kong gusto kong umiyak.
Ngayon lang niya ako tinawag nang ganoon kalambing.
Hinaplos niya ang pisngi ko.
“Anak, gising na.”
Hindi pa rin ako gumalaw.
Bigla niya akong niyakap.
Mahigpit.
Parang natatakot siyang mawala ako.
“Mika! Mama ito! Gising na, anak!”
Nakatayo ako sa tabi niya.
Pinagmamasdan ko ang sarili kong katawan sa mga bisig niya.
Sa wakas, niyakap ako ni Mama.
Iyon ang matagal ko nang hinihiling.
Pero bakit ngayon pa?
Bakit kailangan ko munang mawala bago niya ako mahawakan?
Lumapit ang pulis kay Papa.
“Sir, may ilang bagay po kaming kailangang itanong.”
Tumango si Papa habang pinupunasan ang luha.
Ipinaliwanag ng pulis na may babaeng nagtangkang ilayo ako mula sa paaralan.
Ayon sa mga saksi, may dalawang lalaking naghihintay sa isang van.
Nang tumakbo ako palayo, hinanap ako ng babae.
May mga CCTV camera sa lugar, at sinusuri na ng mga imbestigador ang mga kuha.
“May nakakita rin pong tumatawag ang bata sa isang tindahan bago ang aksidente,” dagdag ng pulis.
Biglang nag-angat ng ulo si Mama.
“Tumawag?”
“Opo, ma’am. Sa inyo raw po.”
Namuti ang mukha niya.
Naalala niya.
Ang tawag ko.
Ang sigaw ko.
Ang huling pagkakataong narinig niya ang boses ko.
“Mama, tulungan mo po ako.”
Nakita kong unti-unting napaatras si Mama.
“Hindi…”
“Ma’am?”
“Hindi ko alam…”
Napatingin si Papa.
“Lorna, ano ang ibig mong sabihin?”
Nagsimulang umagos ang luha ni Mama.
“Tumawag siya sa akin.”
Nanigas ang mukha ni Papa.
“Kailan?”
“Kanina…”
“Ano ang sinabi niya?”
Hindi agad sumagot si Mama.
Nanginginig ang mga labi niya.
“Humingi siya ng tulong.”
Parang tumigil ang paghinga ni Papa.
“At ano ang ginawa mo?”
Napapikit si Mama.
“Akala ko… nanggugulo lang siya.”
“Ano ang ginawa mo, Lorna?”
“Pinagalitan ko siya.”
Hindi na nagsalita si Papa.
Pero nakita kong may kung anong nabasag sa kaniyang mga mata.
Kinabukasan, nagpatuloy ang imbestigasyon.
Natukoy ng mga pulis ang van at ang mga taong sangkot sa pagtatangkang pagdukot sa akin. Naaresto ang babae at ang dalawang lalaking kasama niya.
Nakuha rin nila ang mga kuha mula sa CCTV malapit sa tindahan.
Sa video, makikita akong umiiyak habang hawak ang telepono.
Makikita rin ang babaeng humihila sa akin.
Sinubukan kong kumawala.
Pagkatapos ay nangyari ang aksidente.
Hindi pinanood ni Mama nang buo ang video.
Nang makita niyang pilit akong kumakapit sa telepono, napasigaw siya.
“Patayin ninyo!”
Pero hindi agad kumilos si Papa.
Tinitigan niya ang screen.
“Humingi siya ng tulong sa iyo,” sabi niya.
“Alam ko…”
“Hindi siya tumawag para mangulit.”
“Alam ko!”
“Takot na takot ang anak natin, Lorna.”
Biglang napaluhod si Mama.
“Alam ko na!”
Umiyak siya nang umiyak.
Pero walang makapagpabalik sa akin.
Pagkatapos ng libing, naging napakatahimik ng bahay.
Wala nang batang naglalakad nang marahan para hindi magising si Mama.
Wala nang batang nagtatago ng mga kendi sa bulsa.
Wala nang batang nakatayo sa labas ng kuwarto ni Ate Angela, naghihintay ng pagkakataong makausap ang kaniyang ina.
Sa unang gabi, pumasok si Mama sa kuwarto ko.
Maliit lang iyon.
May lumang kama.
May ilang laruan.
At may isang papel na nakadikit sa dingding.
Dahan-dahan niya iyong tinanggal.
Isang drawing.
Tatlong tao ang nakaguhit.
Si Papa.
Si Mama.
At ako.
Magkakahawak-kamay kami.
Sa ilalim, may sulat akong hindi pantay-pantay ang mga letra.
“Ang pamilya namin. Sana masaya si Mama.”
Matagal na tinitigan ni Mama ang papel.
Pagkatapos ay naupo siya sa kama ko.
At umiyak.
Hindi katulad ng pag-iyak niya para kay Ate Angela.
Sa pagkakataong iyon, umiiyak siya para sa akin.
Kinabukasan, binuksan niya ang maliit kong cabinet.
Halos walang laman.
Ilang uniporme.
Mga simpleng damit.
Walang floral dress.
Walang makukulay na palda.
Sa ilalim ng drawer, nakita niya ang isang maliit na kahon.
Binuksan niya iyon.
May mga lumang candy wrapper sa loob.
Mga makukulay na papel na itinago ko mula sa mga kendi ng mga pinsan ko.
May isa ring maliit na papel.
Sinulat iyon sa tulong ng guro ko.
“Kapag marami na akong kendi, ibibigay ko kay Mama para sumaya siya.”
Napahawak si Mama sa bibig niya.
“Mika…”
Naupo siya sa sahig.
“Anak, bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Nakatayo ako sa tabi niya.
Sinubukan kong sumagot.
“Sinabi ko naman po, Mama.”
Pero hindi niya ako narinig.
Isang hapon, dumating ang nakababatang kapatid ni Mama, si Tita Grace.
Siya ang tanging kamag-anak na paminsan-minsang humahaplos sa buhok ko.
Nang makita niyang hawak ni Mama ang mga candy wrapper, namula ang kaniyang mga mata.
“Ate, alam mo bang minsang tinanong ako ni Mika kung masama ba siyang bata?”
Hindi sumagot si Mama.
“Sabi niya, baka kaya ayaw mo siyang yakapin dahil may ginawa siyang mali noong ipinanganak siya.”
Napapikit si Mama.
“Sinabi ko sa kaniya na wala siyang kasalanan.”
Nanginginig ang boses ni Tita Grace.
“Pero alam mo kung ano ang sagot niya?”
Umiling si Mama.
“Sabi niya, ‘Kung wala po akong kasalanan, bakit hindi ako mahal ni Mama?’”
Tuluyang bumagsak ang balikat ni Mama.
Hindi siya nakapagsalita.
“Limang taong gulang lang siya, Ate. Pero araw-araw niyang iniisip kung paano ka pasasayahin.”
Napatingin si Tita Grace sa litrato ni Ate Angela sa dingding.
“Mahal namin si Angela. Alam mong mahal na mahal namin siya. Pero hindi kasalanan ni Mika na nabuhay siya.”
Humagulgol si Mama.
“Alam ko…”
“Hindi sapat na alam mo ngayon. Kailangan mong tanggapin ang ginawa mo sa kaniya.”
Kinagabihan, umuwi si Papa na may dalang maliit na kahon.
Sa loob ay isang bagong birthday cake.
May limang kandila.
Katulad ng cake na nasira noong kaarawan ko.
Inilagay niya iyon sa mesa.
“Bibili sana ako nito para kay Mika noong araw na nawala siya,” sabi niya.
Napatingin si Mama.
“Ramon…”
“Akala ko may oras pa.”
Umupo si Papa.
“Akala ko puwede ko siyang suyuin kinabukasan. Akala ko kapag medyo lumaki na siya, magiging maayos din ang lahat.”
Napayuko siya.
“Pero hindi pala puwedeng ipagpaliban ang pagmamahal sa anak.”
Tahimik na umiyak si Mama.
Pagkaraan ng ilang sandali, nagsalita si Papa.
“May kasalanan din ako.”
Nag-angat ng ulo si Mama.
“Nakita kong nasasaktan siya. Alam kong hindi mo siya pinapayagang kumain nang maayos. Alam kong natatakot siyang lumapit sa iyo.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero ang lagi kong sinasabi sa sarili ko, kailangan lang natin ng panahon.”
Napahawak siya sa noo.
“Pinrotektahan ko siya noong sanggol pa siya. Pero pagkatapos noon, hinayaan kong lumaki siyang nag-iisa.”
Hindi sumagot si Mama.
Dahil pareho nilang alam na totoo iyon.
Makalipas ang ilang linggo, nagsimulang magpatingin si Mama sa isang psychologist.
Hindi nito mabubura ang nangyari.
Pero unti-unti niyang natutunang harapin ang pagdadalamhati niya kay Ate Angela nang hindi ako sinisisi.
Isang araw, pumasok siya sa kuwarto ni Ate.
Matagal siyang nakatayo sa harap ng litrato.
“Angela, anak…”
Huminga siya nang malalim.
“Mahal na mahal kita.”
Hinaplos niya ang frame.
“Pero ginamit ko ang pagkawala mo para saktan ang kapatid mo.”
Tumulo ang luha niya.
“Hindi iyon ang gusto mo, hindi ba?”
Tahimik ang kuwarto.
Walang sumagot.
Pero sa unang pagkakataon, hindi niya sinubukang sisihin ang ibang tao sa sakit na nararamdaman niya.
“Patawarin mo ako, anak.”
Pagkatapos ay kinuha niya ang litrato ko.
Inilagay niya iyon sa tabi ng litrato ni Ate Angela.
Magkatabi na kaming magkapatid.
Pareho kaming nakangiti.
Noong araw sana ng ikaanim kong kaarawan, naghanda sina Mama at Papa ng simpleng salu-salo.
Walang maraming bisita.
Naroon lamang si Tita Grace at ilang malalapit na kamag-anak.
May spaghetti.
May fried chicken.
May chocolate cake.
At sa ibabaw ng upuan ko, may isang bagong damit.
Dilaw na damit na puno ng maliliit na bulaklak.
Dahan-dahang hinawakan ni Mama ang tela.
“Paborito mo sana ito, Mika.”
Umupo siya sa tabi ng bakanteng upuan.
Pagkatapos ay nagsindi siya ng anim na kandila.
“Anak, noong limang taong gulang ka, humiling kang yakapin kita.”
Nanginginig ang boses niya.
“Hindi ko ibinigay ang hiling mo.”
Napatakip ng mukha si Papa.
“Kung puwede lang ibalik ang panahon…”
Hindi niya natapos ang pangungusap.
Hinawakan ni Mama ang maliit na damit.
“At kung nasaan ka man ngayon, sana alam mong hindi mo kailangang maging katulad ng ate mo para mahalin ka.”
Umiyak siya.
“Hindi mo kailangang magdala ng kendi. Hindi mo kailangang maging tahimik. Hindi mo kailangang gumawa ng kahit ano.”
Tumingin siya sa litrato ko.
“Karapat-dapat kang mahalin dahil anak kita.”
Nakatayo ako sa tabi ng mesa.
Pinagmamasdan ko silang lahat.
Sa unang pagkakataon, may pagkaing maaari sana akong kainin.
May damit na maaari sana akong isuot.
At may mga bisig na handang yumakap sa akin.
Pero hindi ko na kailangan ang mga iyon.
Hindi na ako nagugutom.
Hindi na ako nilalamig.
Hindi na rin ako natatakot.
Ang gusto ko na lang ay huwag nang umiyak si Mama.
Lumapit ako sa kaniya.
Inabot ko ang maliit kong kamay.
Sa pagkakataong iyon, hindi ko na inalala ang mga bawal.
Yumakap ako sa kaniya.
Hindi niya ako nakita.
Hindi niya ako nahawakan.
Pero bigla siyang napahinto sa pag-iyak.
Dahan-dahan niyang hinawakan ang dibdib niya.
“Mika…”
Ngumiti ako.
“Opo, Mama?”
Tumulo ang isang luha sa pisngi niya.
“Mahal na mahal kita, anak.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig ko ang mga salitang iyon.
At sapat na iyon para sa huling paalam ko.
Sa paglipas ng panahon, hindi nakalimutan nina Mama at Papa ang nangyari.
Ipinagpatuloy nila ang pakikipagtulungan sa mga imbestigador hanggang sa humarap sa hukuman ang mga taong nagtangkang dumukot sa akin. Nagsimula rin silang tumulong sa mga programang nagtuturo sa mga magulang at bata tungkol sa kaligtasan at paghingi ng tulong.
Hindi iyon kabayaran sa buhay ko.
Walang makakabayad doon.
Pero umaasa silang may ibang batang maililigtas.
Hindi na muling ipinagbawal ni Mama ang mga damit na may bulaklak sa bahay.
Hindi na rin niya sinabi na mas mabuti sanang hindi ako ipinanganak.
Tuwing kaarawan ko, naghahanda siya ng dalawang maliit na cake.
Isa para kay Ate Angela.
Isa para sa akin.
At sa tabi ng aming mga larawan, may isang maliit na kahon na puno ng kendi.
Hindi niya iyon kinakain.
Iniiwan niya lamang doon.
Dahil iyon ang huling regalong gusto kong iuwi sa kaniya.
Bago ako tuluyang lumayo, minsan ko pang tiningnan ang bahay namin.
Nakita ko si Papa na nakaupo sa sala.
Nakita ko si Mama na inaayos ang mga litrato naming magkapatid.
At sa wakas, nakita kong kaya na niyang ngumiti habang tinitingnan ang larawan ko.
Hindi na siya galit.
Hindi na niya ako sinisisi.
Kaya ngumiti rin ako.
“Paalam, Mama.”
Pagkatapos, naalala ko ang birthday wish ko noong limang taong gulang ako.
Gusto ko lang naman ng isang yakap.
Hindi laruan.
Hindi pera.
Hindi mamahaling regalo.
Isang yakap lang.
Dahil para sa isang batang hindi kailanman nakaramdam na siya ay minahal, ang isang simpleng yakap ay maaari nang maging buong mundo niya.
At sana, sa lahat ng magulang na makakarinig ng kuwento ko, may isang bagay silang maalala:
Huwag hintaying maging larawan na lamang ang inyong anak bago ninyo sabihin kung gaano ninyo siya kamahal.
WAKAS.